Recensie

Draagbare Golgotha

Door Jan Dietvorst, geplaatst op 25 februari 2017

small wonders
Kunsthistoricus J.Leeuwenberg situeert in zijn artikel uit 1968 de oorsprong van de miniatuur beeldhouwwerken die bekend staan als prayer nuts– in een (middel)grote stad, ergens in de Noordelijke Nederlanden omstreeks het jaar 1520. Aan de hand van één gesigneerd object, de vermoedelijke eerste eigenaren en opvallende stilistische overeenkomsten in de enkele tientallen exemplaren die bekend zijn identificeert hij de maker: de werkplaats van ene Adam Dircksz. Denk bij de prayer nut aan een rijk gesneden metershoog Antwerps retabel maar dan teruggebracht tot een maat van ca 30 tot 65 mm.; de noot kan worden opengeklapt, waardoor er in de helften complete scènes uit het leven van Jezus Christus zichtbaar worden.

default

Curator Frits Scholten van het Rijksmuseum wijst in de catalogus van de tentoonstelling van deze devotie voorwerpen – Small Wonders / late-gothic boxwood micro-carvings from the Low Countries – in het Rijksmuseum, The Metropolitain Museum , en The Art Gallery of Ontario – op het effect van vergroting en verkleining op de beleving van voorstellingen. Met een verwijzing naar Claude Levi Strauss stelt hij dat verkleining een antropocentrisch universum veronderstelt, daarom zo aantrekkelijk is en vaak in artistieke scheppingen wordt toegepast. Levi Strauss schrijft dat verkleining gepaard gaat met ‘een reductie van eigenschappen’ en dat met verkleinde weergave het gevoel van beheersing toeneemt. Maar andersom, zegt Scholten terecht, dat ‘ de disproportionele maat van een heilige zijn grootheid uitdrukt en menselijke schepselen minder belangrijk maakt’.

God is bijna zo goed als helemaal uit de Noordelijke Nederlanden verdwenen, de hedendaagse beschouwer ziet daarom in een uit buxushout gesneden Golgotha met tenminste 20 figuren in een halve bol van 50 mm doorsnede vooral een zeer knap gemaakt plaatje van vroeger en niet iets om de eigen zonden en de kruisdood van Christus te overdenken. Naar de precieze werking van deze privé theaters met religieuze voorstellingen als devotie object is het dus gissen. De extreme kostbaarheid van deze voorwerpen – alleen rijkaards konden ze bezitten – staat zelfs in zekere zin haaks op het idee van religieuze vervoering en de imitatio christi. Het zijn voorwerpen die qua vormgeving passen in Johan Huizinga’s Herfsttij der Middeleeuwen; de overrijpe ornamentiek interpreteerde hij als de uitdrukking van verwarring en een teloorgang die door een zekere decadentie werd gekenmerkt. In dezelfde tijd dat Adam Dircksz zijn sublieme kunstwerken maakte schreef Maarten Luther aan zijn stellingen tegen de katholieke kerk.

default-1
Devotievoorwerp of niet; het is opmerkelijk dat ook de hedendaagse beschouwer van deze objecten een zekere intimiteit met de voorstelling en zelfs met de maker ervan ervaart. Als kijker kom je namelijk noodzakelijkerwijs letterlijk dichtbij en dat helpt bij de beleving van de scènes uit een van de beste verhalen die ooit zijn verteld. Het effect van de ‘microblik’ is door de ontwerper van de catalogus begrepen. Irma Boom maakte van de catalogus een compact ‘gebedenboek’ van 12,5 x 18 cm met papier in een kleur die met die van buxus verwant is. De tekstillustraties zijn in zwart op dat gekleurde papier afgedrukt, het is alsof je de voorwerpen door het dikke patina van de tijd heen waarneemt. Net als de afbeeldingen van de tentoongestelde objecten heeft Irma Boom de tekstillustraties relatief klein gehouden, er moet met andere woorden moeite gedaan worden om erbij te komen. Haar ontwerp past daarom uitstekende bij deze adembenemende boxwood micro carvings.

Small Wonders:
Art Gallery of Ontario, Toronto, 29 oktober 2016 -22 januari 2017
The Metropolitian Museum of Art (The Cloisters), New York, 22 februari 2017 – 21 mei 2017
Rijksmuseum, Amsterdam, 15 juni 2017 – 17 september 2017

Small Wonders catalogus, met bijdragen van Frits Scholten, Reindert Falkenburg, Ingmar Reesing, Alexander Suda, Barbara Drake Boehm, Peter Dandridge, Lisa Ellis. Een uitgave van Rijksmueum Publications Department. Ontwerp Irma Boom (concept), Tariq Heijboer. Distributie NAI010. De online catalogue raisonné: boxwood.ago.ca

Nieuwe uitgave

De rijkste vrouw van Haarlem

Redactie, geplaatst op 23 februari 2017

keetje
Cornelia Catharina (‘Keetje’) Hodshon (1768 – 1829) is bekend vanwege het naar haar genoemde Hodshonhuis in Haarlem: een statig en destijds zeer modern pand aan het Spaarne, waarin tegenwoordig de gerenommeerde Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (KHMW) is gevestigd. De opdracht tot het bouwen ervan gaf Keetje Hodshon in 1791 – ze was toen 22 jaar. Wat bezielde een jonge vrouw in de revolutionaire tijden aan het eind van de achttiende eeuw om voor zichzelf een woonhuis met meer dan veertig vertrekken te laten bouwen?

Els Kloek en Maarten Hell zoeken in Keetje Hodshon (1768-1829) een antwoord op deze en andere vragen over het mysterieuze leven van de eigenzinnige Haarlemse, de rijkste vrouw van de stad, die kanonnen en een oorlogsschip doneerde aan de hervormingsbeweging der Patriotten en koos voor het zelfstandige leven van een vrijgezel in een huis dat haar vele maten te groot was.

De auteurs schreven Keetje Hodshon (1768-1829) in opdracht van het Hodshonhuis; het boek is een co-uitgave van de KHMW en Uitgeverij Vantilt.

 

Nieuwe uitgave

P&M

Redactie, geplaatst op 22 februari 2017

PM
Eind jaren negentig wilde drukkerij Raddraaier een boek maken over papier. Twaalf vorm­gevers mochten op diverse thema’s helemaal hun gang gaan. Het boek zou een staalkaart worden van de ongekende mogelijkheden van de drukker. Yolanda Entius werd gevraagd om bij al die thema’s een verhaal te maken. Ze schreef een novelle in twaalf verhalen over papier met als onderliggend lijntje de zoek­tocht naar een huis in Frankrijk. Het eindresultaat mocht er wezen, maar de verhalen, gedrukt in minuscule letter­tjes die haaks op de leesrichting stonden, gingen verloren in een kakofonie van los­geslagen vorm­gevers. Ruim tien jaar later, september 2013, vond kunstenaar Peter de Kimpe ze weer terug. Hij vroeg Yolanda of ze in vergelijkbare stijl teksten wilde maken bij zijn verzameling ‘objets trouvés’, platgereden voorwerpen die hij sinds 2005 van straat pikt. Yolanda die juist die herfst, na een breuk van meer dan vijftien jaar, weer contact zocht met haar moeder zei ‘ja’. Ze stelde voor om bij twaalf gevonden voorwerpen verhalen te schrijven over verlies en gemis, onderling verbonden door de zoektocht naar haar moeder die ze lang geleden kwijt was geraakt, en vroeg Peter om op zijn beurt bij de oude papierverhalen twaalf objecten te zoeken. Zo ontstond P&M, een ontdekkingsreis langs gevonden voorwerpen waarin twee novellen, twee zoektochten en twee mensen samen­komen, en mét hen Rolf Toxopeus, de vorm­gever van de papierverhalen. Hij was het die Peter atten­deerde op Yolanda’s verloren gewaande papier­verhalen.

P&M uitgegeven door Uitgeverij de Buitenkant. Naast de gewone editie is P&M ook verkrijgbaar in een luxe-editie, bestaande uit een speciale box met één originele foto naar keuze en een cd waarop P&M wordt voorgelezen door Yolanda. Deze editie verschijnt in een beperkte oplage van 25 stuks, genummerd en gesigneerd.

Nieuwe uitgave

Breitner als fotograaf

Redactie, geplaatst op 12 februari 2017

kaft breitner
George Breitner was zoals bekend een enthousiast fotograaf. Over het verband tussen zijn foto’s en zijn schilderijen bestaan veel speculaties; een van de meest buitenissige is de bewering dat Breitner zelfs tekeningen maakte als voorstudies voor zijn foto’s (Catalogus Rijksmuseum, tentoonstelling Meisje in Kimono). Wellicht is het veelzeggende genoeg om te constateren dat Breitner – zoals alle kunstenaars – een grote nieuwsgierigheid had naar hoe de wereld er uit ziet.

Willem van Zoetendaal stelde uit het archief van het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis en het Stadsarchief Amsterdam een boekje samen met foto’s en tekeningen die Breitner van stegen en gangen in Haarlem, Amsterdam en Rotterdam maakte. Het is een ongezien onderwerp waar de meeste fotografen van zijn tijd aan voorbij liepen, omdat het in zekere zin de achterkant van het bestaan is. Je vraagt je af wat de fotocollectie van G.H. Breitner nog meer herbergt.

Cracks in the city / Spleten in de stad is verschenen bij Van Zoetendaal Publishers. Distributie via Idea Books / ideabooks.nl